در این بخش از تحریریه سایت ای بازی به نقد فیلم پیر پسر ساخته اکتای براهنی می پردازیم، فیلمی فراتر از یک اثر سینمایی، رویدادی است که پس از سالها کشمکش و انتظار، سرانجام به اکران عمومی رسید و مرزهای جدیدی برای سینمای اجتماعی ایران تعریف کرد. این فیلم با رویکردی جسورانه به مفاهیم پدرسالاری، خیانت و انتقام، مخاطب را به سفری عمیق در روانشناسی شخصیتها و ساختارهای اجتماعی معیوب دعوت میکند.
مسیر دشوار خلق یک شاهکار: از اقتباس تا اکران
«فیلم پیر پسر» نمونهای درخشان از پشتکار و تعهد اکتای براهنی است. او که پیش از این با فیلم «پل خواب» توانایی خود را در اقتباس از ادبیات داستایوفسکی نشان داده بود، این بار با «پیر پسر» به سراغ «برادران کارامازوف» رفت. این کارگردان گزیدهکار، پس از شش سال وقفه، پروژه عظیم «پیر پسر» را کلید زد؛ پروژهای که عظمت آن نه در پروداکشنهای بزرگ، بلکه در فیلمنامهای کمنظیر و بازیهای درخشان نهفته بود.
چالشهای ساخت و نمایش: نبردی برای نور دیدن
ساخت «پیر پسر» در بهمنماه ۹۸ با دریافت پروانه آغاز شد، اما شیوع کووید-۱۹ مسیر تولید را متوقف کرد. سرانجام در سال ۱۴۰۰ فیلمبرداری به پایان رسید، اما چالش اصلی از آنجا آغاز شد: دریافت پروانه نمایش. براهنی با مقاومت در برابر پیشنهاد تبدیل فیلم به سریال، بر اکران سینمایی پافشاری کرد. نقطه عطف این مسیر دشوار، نمایش تکسانس فیلم در چهلوسومین جشنواره فیلم فجر بود.
استقبال بیسابقه و نظرات مثبت مخاطبان و منتقدان، فشار بر وزارت ارشاد و شورای صنفی نمایش را افزایش داد و سرانجام «پیر پسر» موفق به دریافت مجوز اکران شد. این رویداد نشان داد که چگونه یک اثر هنری میتواند با قدرت خود، موانع اداری و سانسور را در هم شکند و به خواست عمومی جامعه پاسخ دهد.
«پیر پسر»؛ تراژدی خونین اهریمن: نقد اسطوره پدرسالاری
قلب تپنده «پیر پسر»، روایت یک تراژدی عمیق است که در آن مفاهیمی چون خیانت، انتقام، عشق و هوس، در قالب پدرسالاری اهریمنی به نمایش در میآیند.
غلام باستانی: نمادی از سلطه و سرکوب
شخصیت غلام باستانی با بازی خیرهکننده و مهارگسیخته حسن پورشیرازی، صرفاً یک کاراکتر نیست، بلکه نمادی از سازوکارهای سرکوبگر و استثمارگر است. او نه تنها فرزندان خود را میبلعد، بلکه رویاها، احساسات و عشق آنها را نیز مصادره میکند. غلام تجسم قدرتی است که زندگی را مصرف میکند، اما چیزی نمیآفریند. «پیر پسر» در واقع فیلمی علیه اسطوره پدرانه و نظم خانوادگی است؛ فیلمی که تابوهای جامعه را میشکند و پدر را نه محور امنیت، بلکه منشأ خشونت به تصویر میکشد.
زنانگی در حصار خشونت: بازنمایی «رعنا»ی معاصر
لیلا حاتمی در نقش رعنا، تمثیلی از زن ایرانی معاصر است که در حصار دو نوع خشونت گرفتار شده: خشونت عریان پدر و خشونت مؤدبانه پسر. او نه قربانی محض است و نه قهرمانی اسطورهای، بلکه ناظری کنشگر است که حتی در سکوتش نیز معنایی عمیق نهفته است. رعنا قربانی نگاه جامعه مردسالار میشود و هیچگاه بهدرستی شناخته نمیشود، که خود نقدی آشکار به ساختارهای حاکم است.
اقتباسی خلاقانه و مستقل: داستایوفسکی در آینه ایران
«فیلم پیر پسر» اقتباسی هوشمندانه و آزاد از رمان «برادران کارامازوف» فئودور داستایوفسکی است. اکتای براهنی به جای وفاداری خطکشیشده، با درک تفاوتهای مدیوم سینما و ادبیات و همچنین مقتضیات مخاطب ایرانی، رویکردی متفاوت را در پیش گرفته است.
تمرکز بر درام و شخصیتها: بازآفرینی «کارامازوف»
تمرکز فیلم بر رابطه پرتنش پدر و پسر (غلام باستانی و علی باستانی) در بستر یک دوئل عشقی با محوریت رعنا، نقطه اتصال مهم فیلم با رمان است. براهنی با حذف دو برادر دیگر و کنار گذاشتن مسئله وجود خداوند که شالوده هستیشناختی رمان داستایوفسکی را تشکیل میدهد، درام را در مرکز توجه قرار داده است. این تغییر جهت، نشان از انتخابی هوشمندانه و اقتباسی خلاقانه دارد.
شخصیت علی (با بازی حامد بهداد) آمیزهای از ایوان، دیمیتری و حتی آلیوشا است؛ شخصیتی چندلایه که در درون خود هم عقل و تردید دارد، هم خشم و بیثباتی، و هم ردپایی از مهربانی. در مقابل، رضا (با بازی محمد ولیزادگان) با حال و هوای عصبی و پرخاشگر، واجد خصلتهایی از دیمیتری و اسمردیاکف است. این ترکیبهای شخصیتی پیچیده، نشان از تلاش آگاهانه کارگردان برای نگارش فیلمنامهای دارد که مخاطب را در طول نزدیک به سه ساعت فیلم، درگیر و همراه نگه دارد.
ویژگیهای فنی و هنری: وقتی جزئیات، معیار سنجش میشوند
«پیر پسر» در تمامی ابعاد فنی و هنری، نمایانگر بلوغ اکتای براهنی در فیلمسازی است.
کارگردانی، ریتم و فضای بصری: روایت با زبان تصویر
کارگردانی اکتای براهنی در «فیلم پیر پسر» نقشی کلیدی در موفقیت فیلم ایفا میکند. انتخاب زبانی بصری که در آن دوربین نه صرفاً ناظر بیرونی است، بلکه نگاهی پر از تأمل، تردید و گاه قضاوت به شخصیتها دارد، یکی از نقاط قوت فیلم محسوب میشود. این نگاه ناظر که در ابتدا آرام و مرموز است، همزمان با تشدید درگیریها و پیچیدهتر شدن روابط، به نگاهی عصبی و پرتنش بدل میشود.
فیلمبرداری ادیب سبحانی با نورپردازی تیره و قابهای تنگ، فضایی خفقانآور خلق میکند. طراحی صحنه خانه باستانی با مبلهای کهنه و تابلوهای بزرگ، استعارهای از ایران امروز است؛ جامعهای میان گذشته و آینده، پر از خاطره و درد. تمامی جزئیات از چیدمان وسایل خانه تا نورپردازی، با هوشمندی در کادر قرار گرفته و با نور و سایه بازی میکند تا مخاطب را وارد جهان داستان کند.
«پیر پسر» از لحاظ ریتم نیز انسجام خود را حفظ میکند. فیلمنامهای که با دقت نگاشته شده، در تعامل با میزانسنهای سنجیده و دوربینی که حضورش محسوس است اما خودنمایی نمیکند، موجب میشود تا مخاطب حتی در مواجهه با زمان طولانی فیلم احساس خستگی نکند.
تجلی اسطوره و کهنالگو: فراتر از یک داستان جنایی
بهکارگیری روایتهای اسطورهای و کهنالگویی ایرانی، «پیر پسر» را از صرف یک داستان جنایی یا تریلر خانوادگی فراتر میبرد و به اثری نمادین و چندلایه بدل میسازد. کاراکتر غلام باستانی، بازتابی از چهره ضحاک ماردوش است؛ پدری که همچون ضحاک اساطیر، با خشونت و ظلم، فرزندانش را قربانی زخمی ژرف و تاریخی میکند. او تجسمی از شیطان است که میتوان لقب یکی از مخوفترین شخصیتهای منفی تاریخ سینمای ایران را برایش در نظر گرفت.
همچنین، در میان خطوط روایی فیلم، میتوان پژواکی از تراژدی سهرابکشی را نیز یافت؛ آنجا که رابطه پدر و پسر، بهجای مهر و شناخت، بر سوءتفاهم، قهر و ناتوانی در گفتوگو بنا شده است. این اشارهها، قدرت لایههای زیرین «پیر پسر» را نشان میدهند—لایههایی که مخاطب را به تأمل و تفسیر فراتر از سطح داستان وامیدارند.
بازیگران و تیم سازنده فیلم پیر پسر : ترکیب درخشان هنرپیشگان
«پیر پسر» مدیون تکتک عوامل و سازندگانش و در رأس آنها اکتای براهنی و بازیگران برجستهاش است.
- حسن پورشیرازی: او در نقش غلام باستانی «کاری کارستان» کرده است و تمامی توان بازیگریش را در روح و تن این شخصیت ریخته است. نقشآفرینی او نه تنها در سینمای ملی، که شایسته بررسی در کلاس جهانی و در رده برترین بازیگران سینمای جهان است. بازی خیرهکننده پورشیرازی شایسته جوایز بینالمللی است.
- حامد بهداد و محمد ولیزادگان: این دو بازیگر نیز در جمع بازیگران مطرح و کارکشته به خوبی از پس نقشهایشان برآمدهاند و مجموع نقشآفرینان «پیر پسر» یکی از بهترین ترکیبهای بازیگری را در خود جای داده است.
- لیلا حاتمی: در نقش رعنا، تصویری ظریف از موقعیت زن ایرانی میان سنت و مدرنیته را به نمایش میگذارد. او و حامد بهداد در این فیلم، بازیهای بسیار متفاوت و حساب شدهای را ارائه دادهاند که کمتر از آنها دیده شده است.
- سایر عوامل: مدیر فیلمبرداری: ادیب سبحانی، تدوین: رضا شهبازی و مشاور تدوین: هایده صفییاری، طراح گریم: بابک اسکندری، طراح صحنه: آناهیتا تیموریان، طراح لباس: آزاده قوام، صدابردار: وحید مقدسی، صداگذار: احسان افشاریان، آهنگساز: حسام ناصری، برنامهریز و دستیار اول کارگردان: علی جناب، مدیر تولید: وحید رحمتی و مهدی چراغی، جلوههای ویژه میدانی: آرش آقابیک، جلوههای ویژه بصری: سینا قویدل، منشی صحنه: گلنوش انتظامی و فائزه فرزام و عکاس: جواد جلالی، همگی در خلق این اثر بینظیر نقش داشتهاند.
نقاط قوت و ضعف: بررسی منصفانه نقد فیلم پیر پسر
«فیلم پیر پسر» شاهکار مطلق نیست، اما فیلمی چالشبرانگیز، جذاب و ملتهب است. این اثر برای یک کارگردان تازهکار موفقیت بزرگی محسوب میشود و فیلم مهمی است؛ مهم از این جهت که جان تازهای به سینمای اجتماعی ایران داده و میتواند جریانساز باشد.
قوتها:
- بازی خیرهکننده حسن پورشیرازی: نقشی ماندگار و شایسته جایزه بینالمللی.
- فیلمنامه چندلایه با اقتباس هوشمندانه: روایتی منسجم و پرکشش با الهام از ادبیات کلاسیک اما با نگاهی مستقل.
- فضاسازی و نورپردازی استعاری و دقیق: خلق اتمسفری خاص و خفقانآور که به داستان عمق میبخشد.
- مدیریت حیرتآور ریتم در مدت زمان طولانی: فیلم سه ساعت و ده دقیقهای بدون لحظهای افت ریتم، مخاطب را درگیر نگه میدارد.
- طراحی شخصیتهای پیچیده و چندوجهی: بهویژه در مورد غلام باستانی و رعنا.
- کارگردانی پخته و مسلط اکتای براهنی: در تمامی سطوح از میزانسن تا هدایت بازیگران.
- شجاعت در پرداختن به تابوهای اجتماعی: به چالش کشیدن پدرسالاری و ساختارهای سنتی.
ضعفها:
- صحنه گالری هنری با کلیشههای ضعیف: از نظر بازیگری، دیالوگنویسی و طراحی صحنه، از سطح کلی فیلم پایینتر است و باورپذیری ندارد.
- شخصیتپردازی کمتر توسعهیافته در محل کار علی: این بخش نتوانسته به درک بهتر جهانبینی شخصیت علی کمک کند و گاهی بازی حامد بهداد در این بخش تا مرز خامی پیش میرود.
- طولانی بودن فیلم (۱۹۰ دقیقه): هرچند برای بسیاری خستهکننده نیست، اما ممکن است برای برخی از مخاطبان چالشبرانگیز باشد و آنها را از همراهی کامل بازدارد.
نتیجهگیری: یک انقلاب در سینمای اجتماعی
«پیر پسر» نهتنها فیلمی است که در سطح داستانیاش موفق عمل میکند، بلکه اثری است که ذهن مخاطب را نیز به سطوح دیگرِ دریافت دعوت میکند؛ سطوحی که بهشکلی هوشمندانه و نه تحمیلی، در بافت اثر تنیده شدهاند. این فیلم با جسارت در روایت، خلاقیت در اقتباس و پرداختی چندلایه، نشان میدهد که چگونه میتوان از دل ادبیات کلاسیک، ارمغانی تازه برای سینمای امروز ایران بهوجود آورد؛ ارمغانی که نه صرفاً بازتاب گذشته، بلکه تلاشی برای آفرینش آیندهای سینمایی و اندیشمندانه است.
در جهانی که همه پدر شدهاند، چه کسی هنوز میتواند «فرزند» باقی بماند؟ این پرسش بنیادینی است که فیلم مطرح میکند و با نمایش خشونت تکساحتی که نه فقط از بالا به پایین، که از درون به بیرون فوران میکند، مکانیزم تبدیل قربانی به عامل خشونت را نشان میدهد. شورش پسران علیه پدر، شورش علیه یک نظم معیوب است، نظمی که حتی وقتی سقوط میکند، چیزی جز ویرانه باقی نمیگذارد.
فیلم پیر پسر از امروز در سینماهای کشور اکران شده و یک فرصت مغتنم برای تماشای اثری شایسته تماشا را برای عموم مخاطبان فراهم کرده است، فیلمی که قطعاً تأثیرش را تا سالها بر فیلمهای دیگر خواهد گذاشت و جریان سینمای اجتماعی را به سمت و سوی تازهای هدایت خواهد کرد. آیا شما آمادهاید که با «پیر پسر» به چالش کشیده شوید؟
